Między stukotem krosien a wspomnieniami

Są takie miejsca, w których historię można nie tylko zobaczyć, ale przede wszystkim usłyszeć. Wystarczy spotkać człowieka, który pamięta gwar hal produkcyjnych, rytm pracujących krosien, zapach lnu i codzienność miasta podporządkowanego pracy Zakładów Lniarskich. W czwartek, 13 sierpnia, praktykanci z Zespołu Szkół nr 1 w Żyrardowie „Elektryk” - wybrali się na wyjątkowy spacer. Ich przewodnikiem był Tadeusz Krawczyk – były pracownik Zakładów Lniarskich, który przez ponad 20 lat był związany z żyrardowskim przemysłem włókienniczym. Dzięki jego opowieściom dawny teren zakładów ożył, a kolejne miejsca na trasie spaceru nabrały zupełnie nowego znaczenia.

Człowiek, który znał zakłady od środka

Pan Tadeusz skończył Technikum Mechaniczne w Żyrardowie. Jego pierwszym stanowiskiem w Zakładach Lniarskich była praca ślusarza. Później, po specjalnym kursie w Łodzi, został mistrzem w tkalni. Jako mistrz odpowiadał za grupę kilkunastu pracowników – sześć tkaczek i pięciu mężczyzn wśród których znajdowali się wywijacz tkanin, dwóch pomocników, ślusarz i smarownik. Praca pana Tadeusza polegała przede wszystkim na kierowaniu procesami produkcyjnymi i nadzorowaniu ludźmi. Szczególną uwagę musiał zwracać na ich bezpieczeństwo i przestrzeganie zasad BHP. Dbał o to, aby pracownicy mieli odpowiedni ubiór i ochronę słuchu. Nie były to łatwe warunki pracy. Hałas dochodził nawet do 100 dB. W hali produkcyjnej było sztuczne oświetlenie, zapylenie, wysoka temperatura i „duchota”. Wszystko to miało wpływ na samopoczucie pracowników, a chwila nieuwagi mogła skończyć się poważnym wypadkiem.

Zakłady, w których pracowały całe pokolenia

W wielu żyrardowskich rodzinach w Zakładach Lniarskich pracowały kolejne pokolenia. Tak było również w rodzinie pana Tadeusza. - Nas było trzech chłopaków w domu – wspominał. – Chodziliśmy do żłobka, który mieścił się przy ulicy Armii Krajowej, tam, gdzie teraz jest szkoła społeczna. Później chodziliśmy do przedszkola i Szkoły Podstawowej nr 2.

Mama pana Tadeusza pracowała w tkalni, a tata w warsztacie mechanicznym. Rodzice ciężko i długo pracowali, dlatego często dzieci pozostawały same w domu. Po lekcjach przebywały w Resursie, gdzie działała świetlica zakładowa – tam odrabiano lekcje. Przy budynku znajdowało się również boisko, na którym grano w piłkę nożną. Życie dzieci nie ograniczało się jednak do świetlicy. Dosyć często korzystały również z parku, szczególnie zimą. Była tam górka, z której zjeżdżało się na sankach. Dzieci bawiły się z kolegami i koleżankami, jeździły na łyżwach po zamarzniętym stawie albo grały w hokeja.

– W tym parku się działo… – wspominał z uśmiechem pan Tadeusz. W latach 60. za Kantorem znajdowało się boisko do siatkówki. Praktycznie co tydzień odbywały się tam mecze siatkarskie.

Serce dawnego Żyrardowa

Podczas spaceru pan Tadeusz oprowadził nas po centrum miasta, czyli po dawnym sercu Zakładów Lniarskich. Praca w zakładach odbywała się w systemie trzyzmianowym: rano, w południe i w nocy. Od strony ulicy Nowy Świat wciąż można zobaczyć fragment starego muru, który niegdyś oddzielał teren zakładów od reszty miasta. Aby dostać się na teren Zakładów Lniarskich, można było skorzystać z dwóch głównych wejść. Pierwsza brama znajdowała się od strony ulicy Limanowskiego – dziś już jej nie ma. Druga znajdowała się od strony ulicy 1 Maja, naprzeciwko placu Jana Pawła II. Dodatkowo istniała również brama kolejowa.

W miejscu, gdzie dziś znajduje się kilkudziesięciometrowy komin a obok nowe bloki, była elektrociepłownia, która ogrzewała i oświetlała zakłady i część miasta. Przy ulicy Okrzei gdzie powstały nowe bloki „Okrzejowki”, znajdował się plac wypełniony węglem.

Laboratorium, które projektowało przyszłość

Przy ulicy Lniarskiej mieściło się Centralne Laboratorium Przemysłu Lniarskiego. Było ono miejscem doświadczalnym dla wszystkich zakładów lniarskich w całej Polsce. W laboratorium wykonywano próby tkanin, które następnie wdrażano je do produkcji. Znajdowały się tam maszyny tkackie związane z produkcją włókienniczą. Od strony Nowego Świata mieściło się natomiast biuro projektowe. Mistrzowie tacy, jak pan Tadeusz otrzymywali później zlecenia na wyprodukowanie tkaniny zaprojektowanej właśnie w tym laboratorium. W miejscu dzisiejszej Galerii „Len” mieściła się tkalnia żakardowa.

Nieopodal przędzalni znajdował się Centralny Warsztat Mechaniczny, w którym naprawiano maszyny pracujące w zakładach oraz dorabiano do nich potrzebne części. Części pochodzące z odlewni w warsztatach mechanicznych poddawano dalszej, dobróbce. W warsztacie znajdowała się również odlewnia dla dużych części maszyn i stolarnia, która zajmowała się drewnianymi elementami krosien. W czasach, gdy pracował tam pan Tadeusz, w całych Zakładach Lniarskich zatrudnionych było około 2.500 osób na różnych stanowiskach.

Przędzalnia – serce zakładu

Szczególnym miejscem była przędzalnia, którą pan Tadeusz określał jako serce byłych Zakładów Lniarskich. Najtrudniejszym odcinkiem były tak zwane mokre prządki. Zatrudnione tam kobiety skręcały przędzę w wodzie. W pomieszczeniu unosił się charakterystyczny, specyficzny zapach lnu. Warunki pracy były niezwykle ciężkie. Pan Tadeusz porównywał je do pracy w kopalni. Wszędzie była woda. Kobiety pracowały w gumowych fartuchach i specjalnym obuwiu. Do tego dochodził ogromny hałas wszystkich pracujących maszyn oraz pył unoszący się z lnu.

Po 25 latach pracy w takich warunkach wiele kobiet nie nadawało się już do wykonywania innej pracy. Po tylu latach ciężkiej pracy w wodzie dawały o sobie znać choroby stawów, ale zarobki nie należały do najwyższych. Kobiety pracujące w tych warunkach mogły również przejść na wcześniejszą emeryturę.

Od lnu do gotowej tkaniny

Pierwszy etap przetwórstwa lnu rozpoczynał się przy ulicy Mickiewicza, w Roszarni. To tam len był przetwarzany. Następnie trafiał do przędzalni, później na tkalnię, a na końcu do wykończalni, gdzie tkaniny podlegały uszlachetnieniu i mogły zostać wykorzystane do dalszej produkcji. Na dzisiejszej ulicy Nowy Świat do dziś można zobaczyć pozostałość po rampach. To właśnie tam zatrzymywały się wagony, do których ładowano tkaniny i materiały wywożone z tamtejszych magazynów do wykończalni. Wagony ciągnęła lokomotywa. Z wykończalni wagony z już uszlachetnionymi materiałami były następnie wywożone pod dworzec. Cały proces był więc dokładnie zaplanowany i tworzył jeden wielki łańcuch produkcyjny – od surowego lnu aż po gotową tkaninę.

„Stella”, szkoła włókiennicza i zakładowa straż pożarna

Na terenie zakładu znajdowała się również pończoszarnia „Stella”, jeden z najważniejszych tego typu zakładów w Polsce. Za „Stellą” mieściła się pralnia oraz łaźnia dla pracowników Zakładów Lniarskich. W miejscu, gdzie dziś znajduje się Starostwo, działała szkoła kształcąca przyszłych włókienników i przygotowująca ich do zawodu.

Pracownicy przędzalni często mieszkali bardzo blisko terenu zakładu. Tak blisko, że w swoich mieszkaniach mogli słyszeć dudnienie krosien pracujących na nocnej zmianie. Zakład był więc obecny nie tylko w ich miejscu pracy. Towarzyszył mieszkańcom również w ich domach, w dzień i w nocy. Ważnym miejscem był także kantor, w którym mieściły się biura dyrektorskie, urzędnikow fabrycznych i organizacje związkowe. Natomiast w miejscu dzisiejszej Ochotniczej Straży Pożarnej również kiedyś znajdowała się straż pożarna – tyle że zakładowa. Była to straż konna, wraz ze stajniami.

Hałas krosien i niebezpieczeństwo pracy

Tkaczki jednocześnie obsługiwały po sześć długich, podwójnych krosien. Praca przy nich wymagała ogromnej uwagi, doświadczenia i refleksu. Jednym z najważniejszych elementów krosna było czółno, do którego wkładano motek. Czółno było z dwóch stron obite metalowymi okuciami, aby nie niszczyło się wskutek uderzeń bijaka. Mimo zabezpieczeń na żakardach zdarzały się wypadki. Wyskakujące czółno mogło zranić tkaczkę w głowę, brzuch czy ramię.

Bielnik –tutaj tkanina nabierała ostatecznego kształtu

Kolejnym punktem spaceru z Tadeuszem Krawczykiem był Bielnik, czyli wykończalnia oraz Muzeum Lniarstwa w Żyrardowie. Dawniej wejście na teren wykończalni było możliwe wyłącznie przez bramę i portiernię. Kobiety i mężczyźni wchodzili osobno, a pracownicy byli przeszukiwani pod kątem możliwości wyniesienia z zakładu uszlachetnionych materiałów. Na terenie Bielnika znajdowało się kilka oddziałów: bielenie tkanin, uszlachetnianie oraz drukarnia.

Znajdował się tam również warsztat energetyczny. To właśnie w nim przez kilka lat jako konserwator urządzeń elektrycznych pracował Leszek Miller – przyszły Premier RP. Na terenie wykończalni działały także szwalnia i hafciarnia. Obrabiano tam również tkaniny przeznaczone na eksport. W Zakładach Lniarskich eksport odgrywał ogromną rolę. Około 75–85 procent wytworzonych tkanin w zakładach tkackich trafiało za granicę. Głównym odbiorcą był ZSRR, ale tkaniny z Żyrardowa trafiały również do Japonii, Stanów Zjednoczonych i Australii.

Węzeł, który połączył przeszłość z teraźniejszością

Na zakończenie spaceru pan Tadeusz nauczył nas węzła tkackiego. Dzięki jego opowieściom mogliśmy zrozumieć, jak wyglądało życie w Żyrardowie, kiedy Zakłady Lniarskie wciąż pracowały. Serdecznie dziękujemy za poświęcony czas, życzliwość i przede wszystkim za podzielenie się z nami wspomnieniami. Dziękujemy za to, że zabrał nas Pan w podróż do Żyrardowa, którego nie znajdziemy już na współczesnych mapach. Dziękujemy za każdą opowieść, każdy szczegół i każde wspomnienie. Za pokazanie nam miejsc, które mijamy na co dzień, a które dzięki Pana pamięci odzyskały swoje dawne znaczenie.

Stażyści z Zespołu Szkół nr 1 w Żyrardowie

Tekst przygotowali: Artur Sprusiński i Artur Żmijowski

Zdjęcia wykonały: Amelia Bodych i Julia Pindor