Mariusz kuje żelazo, póki gorące

Najpierw słychać rytmiczne uderzenia młota o kowadło. Potem pojawiają się iskry, zapach rozgrzanej stali i buchający z paleniska żar. W kuźni Mariusza Paluchowskiego od niemal trzydziestu lat ogień, powietrze i woda pomagają ujarzmiać metal, który pod wprawną ręką zamienia się w małe dzieła sztuki. To właśnie tutaj z kawałka stali rodzą się delikatne róże, jaskółki, dzwonki i kwiaty, przeczące ciężarowi materiału, z którego powstały. Tutaj ogień nie niszczy – daje życie. Dziś takich mistrzów w Polsce zostało już zaledwie około stu. Praca Mariusza Paluchowskiego przypomina, że jeden z najstarszych zawodów świata wciąż ma swoją przyszłość.

Choć dziś kowalstwo należy do najrzadszych rzemiosł, dla Mariusza Paluchowskiego pozostaje sposobem na życie i największą pasją. Z kawałka rozgrzanej stali potrafi stworzyć zarówno element zabytkowego ogrodzenia, jak i delikatną stalową różę. O kulisach pracy w kuźni, artystycznych inspiracjach i potrzebie pielęgnowania wielowiekowej tradycji opowiada w rozmowie.

– Jak zaczęła się Twoja przygoda z kowalstwem?

W odpowiednim czasie na swojej drodze spotkałem odpowiednich ludzi. Miałem ogromne szczęście rozpocząć naukę zawodu u świętej pamięci Wojciecha Andrychowicza – wybitnego żyrardowskiego kowala. To właśnie tutaj, w Żyrardowie, otrzymałem wszystkie zawodowe prawidła. Tu wszystko ma swój początek. Jestem mieszkańcem tego miasta z dziada pradziada i wywodzę się z rodziny rzemieślniczej. Mój tata był złotnikiem, żyrardowskim jubilerem, a dziadek zegarmistrzem. Ja wybrałem własną drogę – zafascynowało mnie kowalstwo. Kiedy po raz pierwszy zobaczyłem rozgrzewanie metalu w kuźni pana Wojciecha Andrychowicza, poczułem, że właśnie to chcę robić. Tak zaczęła się moja przygoda z kowalstwem. Było to jednak jeszcze kowalstwo przemysłowe – ciężkie, typowo użytkowe. Naprawialiśmy maszyny rolnicze, systemy zawieszeń, resory i wiele innych masywnych elementów. To właśnie tam zobaczyłem, jak człowiek potrafi zapanować nad metalem. Bierze się ogromny kawałek stali, który wydaje się całkowicie nieustępliwy, a pod wpływem temperatury staje się plastyczny. Chciałbym przypomnieć, że pracujemy z trzema żywiołami – ogniem, powietrzem i wodą. Bez nich nic by się tutaj nie wydarzyło. To właśnie wtedy iskra kowalstwa wpadła mi w oko. Fascynowała mnie plastyczność stali, możliwości obróbki cieplnej i to, jak wiele można stworzyć z pozornie zwykłego materiału.

– Czy dziś w czasach gdy ten zawód jest mniej popularny masz jakąś misje?

– Tak. Zrodziła się we mnie potrzeba kultywowania tego zawodu i pokazywania ludziom, jak ogromną rolę odgrywał kowal w dawnych społecznościach. Kowal był niezwykle ważny w każdej osadzie, mieście i wsi. Dzięki niemu funkcjonował transport, rolnicy mogli uprawiać ziemię, powstawały pługi, lemiesze i narzędzia. Bez kowala wiele dziedzin życia po prostu nie mogłoby istnieć. Nie przychodzi mi do głowy drugi zawód, który pozostawił po sobie tyle przysłów i powiedzeń. "Każdy jest kowalem własnego losu", "Kuj żelazo, póki gorące", "Między młotem a kowadłem" – wszystkie funkcjonują do dziś. Co ciekawe, nadal stosujemy średniowieczne metody konserwacji metalu. Do zabezpieczania stali wykorzystujemy między innymi wosk pszczeli. Dawniej królowie posiadali barcie. Miód trafiał do kuchni, natomiast wosk otrzymywali rymarze i kowale. To zawód istniejący nieprzerwanie od tysięcy lat. Naszym zadaniem jest zrobić wszystko, aby trwał również w przyszłości. Ogromnie cieszy mnie to, że coraz więcej młodych ludzi interesuje się kowalstwem. Podczas tegorocznych warsztatów w Wojciechowie Lubelskim około trzydziestu adeptów poznawało tajniki naszego zawodu. To znak, że kowalstwo jednak wraca do łask. Bardzo cieszę się ze współpracy z Miastem Żyrardów oraz Centrum Kultury, regularnie uczestniczę w pokazach i warsztat podczas miejskich wydarzeń. Zapraszam wszystkich na Święto Chleba w Radziejowicach -w sobotę sierpnia, gdzie będzie można zobaczyć pokazy kucia i samemu spróbować swoich sił. Niedługo pakuję się również na Pol'and'Rock Festival. W Akademii Sztuk Przepięknych będzie dziewięciu kowali. Będziemy prowadzić warsztaty i każdy będzie mógł własnoręcznie wykuć pamiątkę. Zapraszam wszystkich żyrardowian.

– Po niemal trzydziestu latach pracy pojawiły się także pierwsze duże sukcesy.

– To bardzo ważne osiągnięcie nie tylko dla mnie, ale również dla żyrardowskiego rzemiosła i rękodzieła artystycznego. Podczas tegorocznego konkursu w Wojciechowie Lubelskim – najważniejszym ośrodku kowalstwa artystycznego w Polsce – zdobyłem drugą nagrodę za wykonanie konkursowego taboretu. Pracę stworzyliśmy wspólnie z moim pomocnikiem, bardzo utalentowanym kowalem Jackiem Gucwą. Każdy wykonał swoją część w swojej kuźni, a później całość zmontowaliśmy tradycyjnymi metodami kowalskimi – poprzez nitowanie i zgrzewanie.

Na miejscu wykonywaliśmy również uchwyt okienno-drzwiowy, czyli antabę. Jury zwracało szczególną uwagę na regionalizm. Mój projekt nawiązywał do lnu – symbolu i DNA Żyrardowa. Ta praca również została wyróżniona za wyjątkową plastyczność wykonania. Te nagrody sprawiły, że zostałem członkiem najbardziej prestiżowego stowarzyszenia Kowali Polskich. W ubiegłym roku po raz pierwszy odważyłem się wystartować w konkursie w Legnicy. Otrzymałem tam wyróżnienie, które było dla mnie otwarciem na świat kowalstwa artystycznego. Po sukcesach nie można jednak spoczywać na laurach. Trzeba dalej kuć żelazo, póki gorące. Już przygotowuję się do kolejnego konkursu w Legnicy. Tematem pracy będzie owad.

Dziękuję za rozmowę

Zuzanna Bożek

Cały wywiad przeczytacie w bieżącym wydaniu ŻŻ.